Edebiyat, Köşe Yazısı, Yazılar

ROMAN SANATI ÜZERİNE DÜŞÜNEN BİR YAZAR HALİT ZİYA UŞAKLIGİL VE POETİK BİR METİN OLARAK “HİKÂYE”

0 282
halit.z.

“Geliyorum, anne!…dedi.

Ve hayatta bir ümidi kalmamış bu çocuk, yavaş yavaş, bu siyah geceden,

su kendisini çekip almak isteyen yokluktan ayrılarak,

varlığını daha kuvvetle çeken bu sese uyarak,

annesini takip etti….”

Mai ve Siyah

Servet-i Fünûn Dönemi, Türk Edebiyatı Tarihi içerisinde sanatkârane bir duyuş tarzının

merkeze alınarak edebî metinlerin meydana getirildiği ve bu eserlerde Batılı tarzda sanat

estetiğinin oluşturulmaya çalışıldığı bir dönem olarak dikkat çekmektedir. Sözü edilen

gayretin şiir ayağını Tevfik Fikret ve Cenap Sahabettin oluştururken roman ve hikâye tarafını

da Halit Ziya Uşaklıgil ile Mehmet Rauf tamamlamaya çalışmıştır. Bu dönemin sanatkârları

sadece Avrupaî eğitimle yetişen ilk nesle mensup olmalarıyla değil aynı zamanda dikkatlerini

güzel sanat eserlerinde yoğunlaştırmış olmalarıyla da Tanzimat neslinden ayrılmaktadır.

Tanzimat Dönemi’nin özellikle ilk kısmında yer alan Ahmet Mithat Efendi, Namık Kemal ve

Şinasi gibi sanatkârlar da eser ve fikirleriyle girilen yeni medeniyet dairesinde yer almak

istemiş ve bu “yeni” olanın halka ulaştırılması gayreti içerisinde olmuşlardır. Fakat sadece

sair ya da romancı değil aynı zamanda gazeteci, dilbilimci, edebiyat teorisyeni olan devlet ve

siyaset isleri ile de uğrasan, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Namık Kemal için söylediği gibi

“meydan adamı” olan bu insanlar, geri plan kültürlerini dolduran Divan Edebiyatı’nın duyuş

ve düşünüş tarzından hareketle “yeni” olanı karşılamak istemişlerdir. Bu durum ister istemez

estetize olmuş bir dil ile meydana getirilen sanat eserlerinin ortaya çıkmasını Servet-i Fünûn

Dönemi’ne kadar geciktirmiştir.

Edebiyyât-ı Cedîde olarak da adlandırılan bu dönemde bilhassa Tevfik Fikret şiir ve güzel

sanatların farklı şubeleri üzerine yoğunlaşıp eserler verirken Halit Ziya Uşaklıgil de roman

sanatı çevresinde derinlikli düşünme biçimi gerçekleştirmiştir. Uşaklıgil, henüz “Mai ve

Siyah”, “Ask-ı Memnu” gibi Türk Edebiyatı’nda roman türünün kurgusuyla, vaka

birimleriyle, zaman ve mekân unsurlarının şahıs kadrosundaki uyumuyla başarılı ilk örnekleri

sayılan eserleri yazmadan önce, 14 Kasım 1887-21 Mart 1888 tarihleri arasında roman sanatı

üzerine, poetik metin olarak adlandırabileceğimiz makaleler kaleme almıştır. Hizmet

gazetesinde yayımlanan bu metinlerde yazar, roman türünün Batı Edebiyatı’nda nasıl ortaya

çıktığını ve ilk çağdan itibaren nasıl bir gelişim seyri izlediğini incelemeye çalışmış;

“hakikiyun” adını verdiği realistler ile “hayaliyun” olarak adlandırdığı romantikleri mukayese

ederek bu edebî oluşumların özelliklerine dikkat çekmiştir.

2

Halit Ziya sözü edilen makaleleri, 1307/1891 tarihinde “Hikâye” adını verdiği 152 sayfalık

kitapta bir araya getirmiştir. Roman ve hikâyelerinin birçoğunu Latin harflerine bizzat kendisi

aktaran, hatta kimi romanlarının dilini hayattayken 2-3 kez sadeleştirme ihtiyacı duyan yazar,

“Hikâye”yi yayımladıktan sonra bir daha üzerinde durmamıştır. Eser ilk kez Osmanlıcadan

Türkçeye, 1998 yılında Nur Gürani Arslan tarafından transkribe edilmiş ve YKY tarafından

basılmıştır (Halit Ziya Uşaklıgil, Hikâye, hzl. %ur Gürani Arslan, YKY, İstanbul, Ocak

1998)∗. “Önsöz” adıyla kısa bir incelemenin yer aldığı eserin bir özelliği de “koşut metin”

tarzında hazırlanmış olmasıdır. Arslan, Uşaklıgil’in kaleminden çıkan metni “yeni Türkçe”ye

birebir aktardıktan sonra, hemen yan sayfaya da günümüz neslinin anlayabileceği bir

Türkçeyle sadeleştirerek eklemiştir. Ayrıca “Hikâye”nin sonuna Halit Ziya’nın “Şerhler”

adıyla kaleme aldığı bölümde yer alan 76 filozof hakkındaki bilgiler, “Açıklamalar” adıyla

kimi sanatkârların doğum ve ölüm tarihlerinde düzeltmeler yapılarak ilave edilmiştir.

“Hikâye bir vakanın tasviri imiş! Hayır değil…”

Halit Ziya Uşaklıgil, bu kitabına neden “Hikâye” adını verdiğini eserin “Mukaddime”sinde

söyle açıklamaktadır: “Edebiyat-ı Osmanide mazharı olduğu mevki-i mühimi ihraz edemeyen

aksam-ı edebiyattan biri de ecnebi bir kelime altında zikretmekten ise Osmanlı lisanına

hürmeten ‘hikâye’ namını vereceğimiz kısm-ı edebidir.”(s.20) Dolayısıyla yazar “hikâye”

adlandırmasını, anlatma esasına bağlı edebî metinlerin tamamının yerine kullanarak “roman”

teriminin Batı’daki karşılığını da ihtiva edecek biçimde ele almış ve edebî eserin temelinde

yer alan tahkiye unsurunu göz önünde bulundurarak bu kavramı kullanmayı tercih etmiştir.

Halit Ziya bu belirlemeyi yaptıktan sonra “hikâye”nin, diğer bir ifadeyle roman türünün ve

yazarının Batı’da nasıl bir algı seviyesiyle karşılandığı üzerinde durmaktadır. Ona göre hikâye

“milel-i mütemeddine-i saire nezdinde edebiyatın en mühim, en mutena mevki’ni iştigal

eyliyor”ken (s.20) hikâye yazarı da bir filozof bir bilim adamı kadar devrin büyükleri

içerisinde sayılmaktadır. Bunun sebebi olarak ise yazar, “kalb-i beserin en mutena

hissiyatının, cemiyet-i insaniyenin en mühim ahvalinin hikâyelerde mizan-ı tedkikten

çekil”mesini gösterir.

Bir sairin insanın kalbini tasvir etmesinin yanında hikâyecinin, insanın tüm özelliklerini

ortaya çıkardığını belirten Halit Ziya, hikâyeleri insan hayatının yansıdığı birer ayna olarak

kabul etmektedir. Dolayısıyla bu metinlerde, psikoloji ilminin sorunlarından en önemlilerine

araştırma konusu olabilecek, “birer kalbe malik âdemler” ortaya çıktığını işaret eden yazar, bu

edebî türün bizde henüz çocukluk çağında bulunduğunu ve hikâye’nin masallar ile bir

tutulduğunu da üzülerek belirtmektedir: “Evet, nasıl teessüf edilmez ki Garplıların son derece

ila ettikleri bu tarz-ı edeb bizde henüz hal-i sabavetinde bulunuyor.” (s.20)

Burada Uşaklıgil, dönemin roman yazarlarını ve Batıdaki romanları Türkçeye çevirenleri de

eleştirmektedir. Gayretli bir çevirmenin çıkıp da insanoğlunun hissiyatının tüm çıplaklığıyla

yer aldığı eserleri çevirmediğini ya da yetenekli bir yazarın, medeni milletlerde 100 yıl

öncesinden değişmiş olan hikâye tarzımızı değiştirmeye çalışmadığını belirtir. Meydanda olan

∗ “Hikâye”den örnekleyeceğimiz alıntı metinlerin sonunda, bu nüshanın sayfa numaraları gösterilmiştir.

3

eserlerin Batılıların reddettikleri, hiçbir edebî kıymet vermedikleri ve insan hislerinin

incelenmesinden zevk almayanlara sadece vakit geçirtecek türden hikâyeler olduğunu işaret

eden Halit Ziya, roman türünün ilk örneklerini “atufetlü Ahmed Mithat Hazretleri”nin

verdiğini ifade eder.

Osmanlı matbuat âleminde Alexandre Dumas, Ponson du Terrail, Pierre Zakkona gibi Fransız

edebiyatçılarından yapılan tefrikalardan sonra uyanan ilgi, Ahmet Mithat’ın “Hasan Mellah,

Hüseyin Fellah”, “Dünyaya İkinci Geliş”, “Felatun Bey ve Rakım Efendi” gibi romanlarıyla

devam etmistir. Fakat Halit Ziya, Ahmet Mithat Efendi ve takipçilerini, “Bıktık… Birer

mezar-ı feramusiye çekilen hikâyat-ı garibe mucidleri biz de mi hayat sürecek?” (s.22)

diyerek, özellikle Batıdan çevirmiş oldukları eserlerden dolayı tenkit eder ve kendilerinden

beklenilen hizmeti tam olarak sunamadıklarını dile getirir. Çünkü yazara göre Batı

edebiyatındaki “Hikâye’nin şimdiki hal-i mükemmeliyeti henüz bizde tanıtılmamıştır.” (s.28)

Dolayısıyla ona göre mevcut olan hikâye ve çeviriler, ciddi tefekkür sahiplerini memnun

edebilecek bir felsefî ve edebî öneme sahip değildir. Böylelikle Halit Ziya, mukaddimenin

sonunda “Hikâye” adını verdiği eserini neden kaleme almış olduğunu da açıklar. Amaç,

hikâyenin kısa bir tarihinin yapılmasından ardından bu türün esasına, hizmetine dair bilgi

vermek ve ne yolda hikâyeler yazılması, çevrilmesi gerektiğini belirtmektir.

“Tarih-i Hikâye” adıyla başlayan bölümde sanatkâr hikâyenin gelişimini, “ezmine-i

atika/ilkçağ”, “ezmine-i mutavassıta/ortaçağ” ve “ezmine-i cedide/yeniçağ” safhalarını göz

önünde bulundurarak incelemektedir. Hikâyenin tarih ve kasideyle olan ilişkisi üzerine duran

yazar, bu türün en evvel Yunanlılarda ortaya çıktığını belirtirken Çinlilerin onları bu hususta

geçmiş olduklarını fakat bunu ispat etmenin de mümkün olmadığını kaydeder. İlkçağ

filozoflarının adını zikrederek mitolojik kahramanlar ve bu filozofların hayatları etrafında

meydana getirilen hikâyelerin, bu türün gelişmesine önemli katkı sağladığını belirten yazar,

Homeros ve Vergilius’un Truva Savaşları çevresinde yeni hikâyeler oluşturduklarını ifade

Hikâyenin “roman” adıyla ortaya çıkması ise Halit Ziya’ya göre ortaçağda olmuştur. Doğu’da

yazılan ve Batı’da olduğu gibi daha çok efsaneye ve mitolojiye dayanan anlatıların “roman”

adıyla anılması, bu hikâyelerin yazıldığı lisana dayanmaktadır. Diğer taraftan yazar, ortaçağda

kaleme alınan hikâyelerin birçoğunun herhangi bir özelliği olmadığını ve bunların “bizim

simdi kocakarı masalları namı altında yâd ettiğimiz hikâyeler derecesine tenezzül ettiklerini”

(s.38) söyler. Fakat burada “vakayi-i garibe ile müzeyyen sergüzeştlerle iştigal” eden

İspanyolları ayrı tutan Halit Ziya, bu uğraşlar neticesinde ortaya çıkan “Don Quiote”nin

hikâyenin tarihinde olağanüstü bir yeri olduğunu ve bu romanın değerini halen muhafaza

ettiğini belirtir. Hatta Cervantes için söylenen “hikâyeye, Sokrat’ın felsefeye ettiği hizmeti

gösterdi, yani yeniden hayata çıkardı” (s.39) sözü de tekrar eder. Batı’da hikâyenin geçirmiş

olduğu değişimleri ifade ederken yazar, Doğu milletlerinde bu türün durumunu ifade için bu

noktada su tespiti yapar: “Hikâyat-ı Şarkiyenin hiçbir vakit Garp hikâyelerinin ezmine-i

mutavassıtadaki halini tecavüz edemediğine atf-ı dikkat eylemek kâfidir.” (s.40)

4

Hikâyenin asıl gelişimini 17.yy’dan itibaren Yeniçağ’da tamamlamaya başladığı belirten Halit

Ziya, bu dönemle birlikte insanlığın düşünce ve zevkinde meydana gelen değişimlerin en iyi

biçimde hikâyelerden takip edilebileceğini ileri sürmektedir. Buradan hareketle bu türün

memleket ve dönemlere göre farklılık kazanmış olduğunu işaret eden romancı, yeni edebî

türün gelişiminin izini Fransız edebiyatından hareketle sürmeye baslar. Genel itibariyle 3 ana

baslıkta topladığı Fransız yazarlarını “Hayaliyun/Romantikler”, “Hakikiyun/Realistler”,

“hayaliyun ve hakikiyuna karsı bir sınıf-ı muharririn” (s.48) olarak tanımladığı “Masalcılar”

adı altında inceler ve eserinin yaklaşık 100 sayfasını realistlere ayırır.

“Bir hakikinin eseri tercüme-i hayat, bir hayalininki hikâyedir…”

Henüz 20’li yasların basında olan Halit Ziya Uşaklıgil’in ciddi bir merak ve dikkatle Batı

Edebiyatı’nı okumuş ve incelemiş olması hakikaten dikkat çekicidir. Yazar, “Hakikiyun”

başlığı altında Balzac’tan Flaubert’e, Goncourt Kardeşler’den Emile Zola’ya ve Alphonse

Daudet’e kadar teferruata varan açıklamalarda bulunur. Her ne kadar Uşaklıgil bu gayretini,

sadece “nazar gezdirme” olarak tanımlasa da dönemin şartları ve edebî zevki düşünüldüğünde

sözü edilen gayret çok anlamlı ve derinliklidir. Nitekim Halit Ziya eserinde sadece realistleri

ya da romantikleri tanıtmakla kalmamış, onların eserleriyle ne yapmak istediklerini de izaha

çalışmıştır. Özellikle bu son gayreti, hem kendi roman sanatının kristalize olmasına hem de

Fransız Edebiyatı’nın tesirinde olan Türk Edebiyatı’nda roman türünün nitelik kazanmasına

hizmet etmiştir.

Eserde “Meslek-i Hakikiyun” adıyla bölümlenen kısımda, realizmin anlatıdaki görünüşü ve

realist unsurların ne olduğu üzerinde durulmaktadır. Buna göre realizm, “maddiyat ve

maneviyatı tedkik ve tecrübe üzerine ibtina ederek tasvir ve tahlilden ibarettir.” (s.94) Bu

tasvir ve tahlili, var olandan ve gözle görülenden hareketle yapmak kolaydır. Yazar, maddî

olanı hakikatli bir bakış açısıyla gözlemleyip betimleyebilir. Fakat Halit Ziya, gerçek bir

hikâyecinin tüm bu görülenin ötesini fark edip insan ruhunun çeşitli duygularını işaret etmesi

gerektiğini belirtir. Bunun için de sanatkârın “muktedir, müdekkik, hassas bir hakîm olması”

Hayatta meydana gelen her türlü olay, ferdî duyuş tarzımıza göre her birimizde farklı bir

heyecan, farklı bir etki uyandırır. Yazar, insanların tetkik kuvvetlerine göre bu olayları fark

edebileceklerini ve hikâyenin malzemesi yapabileceklerini kaydeder. Fakat burada Halit

Ziya’nın işaret ettiği önemli bir husus belirmektedir. Yazarın “tahlil kaidesi” (s.96) adını

verdiği ve “hayattan gölge gibi geçip gitmeyenlerin fikir uğrası” dediği bu kural, hikâyenin

neticeden sebeplere değil de sebeplerle neticeye ulaşma esasına dayanır. Romantiklerle

realistlerin arasındaki, olayın ya da insanın tasvir edilip çözümlenmeye çalışılırken ruh

tahlillerine müracaat edilmesinden sonra, ikinci fark olarak ortaya çıkan bu husus, Halit

Ziya’nın Fransız realistlerinin eserlerinde görerek kendi metinlerinde de uygulamaya çalıştığı

bir durumdur.

“Hikâye”yi kaleme aldığı dönemde yayımlanmış olan “Sefile” ve “Nemide” adlı eserlerinden

de zaman zaman örneklemelerde bulunan romancı, tartıştığı poetik meselelerin tam olarak

5

anlaşılmasını istemiştir. Özellikle yukarıda bahsi geçen “tahlil ve terkib” meselesinin iyice

anlaşılması için eserinde Emile Zola’nın “Germinal” ve L’Assommoir’inden, Flaubert’in

“Madam Bovary”isinden uzun alıntılar yapar ve anlatıcının hikâyesini kurgularken hem nasıl

psikolojik tahlillere önem verdiğini hem de eserin sonucundan evvel sebeplerle örülmüş olay

örgüsüyle nasıl neticeye ulaştığını örnekler. Burada kendi eseri “Nemide” için de bir yargıda

bulunur. 1887-1888 yılları arasında Hizmet’te tefrika edilen bu romanında yer alan şahıs

kadrosunun arasındaki trajediyi psikolojik tahlillerle sentezleyemediği için yakınan yazar,

romandaki kurgunun “erbab-ı iktidardan bir hikâyenüvis tarafından idare” (s.100) olunmadığı

için pek sönük kaldığını belirtir ve kendisinin henüz kalemine sahip olmadığını yazar.

Eserde “Hayaliyun” ve “Meslek-i Hayaliyun” adlarıyla yer alan bölümlerde Halit Ziya

romantiklerden ve romantizmden söz etmektedir. Bu edebî oluşum üzerine realizm kadar

teferruatlı durmayan yazar, romantiklerin temsilcisi olarak Victor Hugo’yu gösterir ve

ardından Alexandre Dumas, Henry Gréville, George Sand, Cherbuliez ve Feuillet gibi meshur

romantikleri sayar. Ona göre romantiklerin en önemli özelliği “suret-i tasvirde”dir. (s.130)

Realistler bir esası tasarlayıp ayrıntıları kılı kırk yaracasına çözümledikten sonra sonuca

ulaşırken romantikler, önceden tasarladığı esası anlatmak için ayrıntıyı ona göre kurgular.

Halit Ziya, “hayaliyun eshası bize bütün hususat-ı zatiyesiyle, çıplak olarak göstermez;

onların yalnız ahval-i hariciyesini arz eder; hayatını, ahval-i ruhiyesini meskût geçer” (s.130)

demektedir. Dolayısıyla romantiklerin eserlerinde yer alan olaya ve şahıs kadrosundaki

kişilere okur, sanatkârın gösterdiği kadar vakıf olabilmekte; realistlerin eserlerinde ise tam

tersine, vakanın tüm gelişimine ve kişilerin her haline bütün çıplaklığıyla tanık

Halit Ziya, realist ve romantiklerden sonra bir de “Masalcılar” adıyla, “her sahib-kalemin

kabul edebileceği bir mevki” (s.134) olarak görmediği yazarlardan söz etmektedir. Bu grupta

herhangi bir sanatkârdan ismen ya da eser adı zikretmeden genel hükümler veren yazar,

masalcıların ne gerçeği tasvir ettiklerini ne de kaleme aldıklarının edebiyat açısından bir

öneme sahip olduklarını belirtir. Uşaklıgil bu hükmünü, realistlerin eserlerinde kurguladıkları

olay ve kişileri felsefi ve psikolojik bir zemin üzerinden meydana getirdiklerinden,

romantiklerin ise, realistler kadar gerçekçi tasvirleri ve ruh tahlilleri olmasa da, edebîlik

açısından önemli eserler vermiş olmalarından dolayı yapmakta; masalcıların her iki gruba da

dâhil olamayacaklarını kaydetmektedir.

“­etice” yerine: “en çirkin bir hakikat, en süslü bir hayale müreccahtır…”

Halit Ziya, “hikâye” türünün tarihi gelişimi üzerinden realizm ve romantizm kavramlarını

mukayesesini yaptığı bu eserinde romantikler ve realistler üzerine esas hükmünü “Netice”

bölümünde vermektedir. Yazar, hakikiyunu hayaliyuna tercih etmesinin baslıca sebebi olarak

realistlerin eserlerinde gerçeği araştırdıklarını, romantiklerin ise bir fikri desteklemeyi esas

kabul ettiklerini göstermektedir. Romantizmin sözü edilen esasından dolayı Tanzimat Romanı

ve sanatkârlarını da eleştiren Halit Ziya, realist hikâyecinin metninde taraf tutmasının

mümkün olamayacağını belirtir. Romantikler ise “bir sahsı müdafaa veya itham için birer

dava vekili kesilirler.” (s.142)

6

Böylelikle “Hikâye” adlı eserinde tartışmış olduğu fikirlerle kendi poetikasını da yavaş yavaş

oluşturmaya başlayan Halit Ziya, “Mai ve Siyah”, Ask-ı Memnu”, “Kırık Hayatlar” gibi

romanların edebîlik açısından değerlendirilebileceği seviyeyi de işaret etmiş olmaktadır. Bu

seviye kanaatimizce, vaka ağırlıklı bir kurgunun gelişigüzel birbirine zincirlenmesinden öte,

bireysel planda derinlikli anlam alanlarını uzanarak gelişen olayların psikolojik tahlillerle

örgülenmesi seklindedir. Dolayısıyla onun roman ve hikâyelerinde esas olan, vaka

birimlerindeki derin yapıyı destekleyen şahısların bireysel dünyalarındaki temel çatışmadır.

Böylelikle romanın en önemli özelliği olan “giz unsuru”, bireyler ve kavramlar etrafında

meydana gelen trajedinin sağlanmasıyla elde edilmiş olmaktadır.

Diğer taraftan roman türünün Türk Edebiyatı’nda henüz görünmeye başlandığı bir dönemde

böylesine derinlikli düşünen bir sanatkârın eserlerine düz bir bakış açısıyla da yaklaşmak

mümkündür!!

O zaman da, örneğin Ask-ı Memnu’nun ilginç bir aldatma hikâyesi olarak sadece dizi

biçiminde seyredilmesi yeterli olacaktır… Nitekim seyretmek, hele de nitelikli okuma söz

konusu olduğunda zihni hiç de zorlayan bir tutum değildir…


İlgili Yazılar

Bir Cevap Yazın

Son Yorumlar

    İlkelerimiz

    Sitemiz, zararlı içerikler barındırmamaktadır. Sitemiz, üyelik sistemi içermemektedir. Yapılan yorumlarda sitemizde haber ve yazılarla ilgili yapılan yorumlarda tehdit veya küfür içeren, üçüncü kişiler ile ilgili rahatsız edici din,dil,ırk,cinsiyet ayrımına yönelik ve Türkiye Cumhuriyeti yasalarına aykırı ifadeler ve materyaller kullanılamaz.Aksi takdirde sitemiz gerekli yasal işlemleri başlatma hakkını saklı tutar. Doğabilecek yasal sorumluluklardan sitemiz sorumlu tutulamaz. Sitemiz , ”Basın Meslek İlkeleri” ne bağlı kalacağına söz vermiştir.

    Haberdar Olun

    Sitemiz ile alakalı güncel kalmak, sitemize ait tüm bildirilerden haberdar olmak için mail listesine abone olun.

    Üye olun, ve yenilikleri kaçırmayın...